Socjologia podróży

Spośród polskich uczonych podróżowaniem zajmowali się do tej pory przede wszystkim historycy i literaturoznawcy. Od końca lat 70. bardzo bogate faktograficznie i barwne książki o podróżach, zwłaszcza o XVI-i XVII-wiecznej Grand Tour, publikował historyk Antoni Mączak (1978, 1984). W ostatnim czasie ukazała się także bardzo ciekawa książka opolskiego historyka literatury Marka Bratunia, podejmująca problem pisanych w okresie XVI-XVIII w. traktatów apodemicznych (łac. ars podemica - sztuka podróżowania), czyli schematów idealnej metody podróży edukacyjnych (2002). Poznańska uczona Maria Paradowska napisała z kolei kilka książek o polskich podróżnikach po Ameryce Południowej (1984).
Próbę bardziej teoretycznego spojrzenia na podróż podjęła historyczka literatury Janina Abramowska. Dla niej peregrynacja, podróż, wędrówka to
Podróż oparta jest na prymarnych opozycjach ?drogi” i ?punktu”, ?ruchu” i ?bezruchu”, które z perspektywy humanisty przekształcają się w przeciwieństwo zamknięcia w ?domu” i otwarcia na ?świat”.
Abramowska uznaje, że oba człony tej dychotomii mogą być rozmaicie wartościowane. Pozytywnej ewaluacji ?domu” i jednocześnie negatywnej ewaluacji ?świata” odpowiada ?tułaczka, wygnanie, przymusowa ucieczka, a nade wszystko powrót do opuszczonego z konieczności domu”. Ten powrót do domu może być powrotem Odysa do jedynego własnego domu lub Eneasza szukaniem nowego domu, bo stary przestał istnieć. Negatywna ocena ?domu”, a pozytywna ?świata” to z kolei przypadek ?włóczęgi, a więc sytuacja Cygana, wiecznego turysty, ?człowieka stepu?, a także kondotiera, marynarza”, misjonarz, bojownik walczący o cudzą wolność, wszyscy ?z wyboru bezdomni”, ci dla których naczelną wartością staje się wędrowanie. Akceptacja zarówno ?domu”, jak i ?świata” to sytuacja wycieczki, wyprawy wojennej, edukacyjnej czy dyplomatycznej oraz pielgrzymki. Odrzucenie obu z kolei to los tułacza, wygnańca, Żyda wiecznego tułacza i ?wygnańców Ewy” (1978:128-129).

Dean MacCannell był pierwszym uczonym, który zastosował metaforę turysty do opisu współczesnego społeczeństwa. Jak pamiętamy jednak, książka MacCannełla (1976) była nie tylko metaforą nowoczesności, lecz przede wszystkim semiotyczno-dramaturgiczną analizą społecznego fenomenu masowej turystyki. Inaczej na ten problem ?patrzy” czwarty wybitny socjolog zajmujący się turystyką - Zygmunt Bauman. Uczony ten problematyką turystyki zajął się podobnie jak J. Urry stosunkowo niedawno, bowiem na początku lat 90. W przeciwieństwie do badaczy omawianych w poprzednich podrozdziałach Bauman nigdy nie prowadził empirycznych badań nad podróżą. Nie pisywał też nigdy do czasopism naukowych zajmujących się podróżowaniem. Dopiero niedawno stał się jednym z założycieli wspomnianego nowego pisma o turystyce - ?Tourist Studies”. Koncepcję Baumana przedstawię bardzo skrótowo z dwóch powodów. Po pierwsze, jest powszechnie znana wśród przedstawicieli nauk społecznych i humanistyki w naszym kraju. Po drugie, Z. Baumana nie interesuje podróż czy turystyka jako szczególny typ ludzkiej aktywności. Jego uwagę zajmuje jedynie sam turysta i to wyłącznie jako metafora oddająca jakąś ważną cechę ludzkiej egzystencji doby postnowoczesnej, doby globalizacji.
Teoria Baumana jest w kręgu polskiej humanistyki niezwykle popularna, między innymi ze względu na liczne publikacje w języku polskim. Poglądy autora na kwestie, o których mowa dobrze oddaje artykuł Ponowoczesne wzory osobowości, zamieszczony w 1993 r. w ?Studiach Socjologicznych”, oraz książka Globalizacja. I co z tego wynika, wydana w Polsce w 2000 r., dwa lata po wydaniu angielskim.

Coraz więcej uwagi poświęca też turystyce jeden z najbardziej popularnych soq’ologów ostatnich łat - George Ritzer, autor głośnej teorii McDonaldyzacji społeczeństwa. Jego artykuł znajduje się w omawianej kilkakrotnie w tej części rozprawy pracy zbiorowej pod redakcją Rojka i Urry’ego (Ritzer, Liska, 1997). Także w swej najnowszej książce, Magiczny świat konsumpcji (2001), wiele uwagi poświęca Ritzer współczesnej turystyce.
Zdaniem Ritzera turystyka, tak jak całe społeczeństwo, przeżywa dramatyczną transformatę, której jądrem jest McDonaldyzacja, czyli irracjonal-ność postępującej racjonalizacji. W wypadku turystyki proces ten proponuje nazwać McDisneyizacja.
Owe dwie instytucje łączy zasada maksymalnej efektywności, przewidywalności, triumfu nieludzkiej technologii nad człowiekiem, irracjonalno-ści. Co ciekawe, zarówno pierwszy Disneyland, jak i pierwsza restauracja McDonalda powstały w tym samym - 1955 roku. Wcześniej za ?idealny model wszelkich symulacji” uznał Disneyland J. Baudrillard (1998). Według Ritzera typowe produkty McDisneyizacji turystyki to parki tematyczne, rejsy, kasyna, centra handlowe, zorganizowane wycieczki. Amerykański socjolog podejmuje polemikę z Urrym, który twierdzi, że turyści szukają nowości, odmienności, czegoś, co się przynajmniej wizualnie wyróżnia. Uważa, że ludzie podróżują coraz częściej po to, aby doświadczyć tego samego, co doświadczają na co dzień. Pragną wakacji tak samo poddanych McDonaldyzacji, jak ich codzienne życie. Są zadowoleni, gdy w Moskwie czy Pekinie McDonald wygląda tak samo i podaje takie same dania, jak w ich mieście. Według Ritzera wiele osób oczekuje, że ich wakacje spełnią następujące wymogi. Po pierwsze, że urlop będzie przewidywalny, pozbawiony niespodzianek. Oczekują warunków higienicznych, do jakich przywykli w swoim kraju, dostępu do międzynarodowej informacji (na przykład możności oglądania CNN). Po drugie, oczekują, że ich urlop będzie wysoce efektywny, że za swoje pieniądze zobaczą, przeżyją jak najwięcej. Po trzecie, chcą z góry znać koszt urlopu, wakacji, plan: gdzie, jak długo i za ile będą przebywać. Po czwarte, pragną, aby ich wakacje były w pełni pod kontrolą

Wielu z dotychczas omówionych autorów, zwłaszcza Todorov i Cohen, wykazywało, iż iluzją jest uznawać, że istnieje jakiś jeden typ podróżnika. Wprost przeciwnie - pokazywano wielość podróżniczych typów. Na uwagę zasługuje publikacja australijskiego psychologa społecznego - Philipa L. Pearce’a pt. The Social Psychology of Tourist Behaviour (1982). Autor koncentruje się właśnie na problematyce społecznej roli turysty, wykorzystując przy tym typologie innych badaczy, między innymi Erica Cohena i Valene L. Smith. Podstawowa jego teza brzmi następująco: istnieje wiele społecznych ról związanych z podróżowaniem albo inaczej: zakres ról podróżniczych jest szeroki. Te różne role związane z podróżowaniem (travel-related roles) powinny być wyodrębnione. Można przy tym sporządzić indeks bliskości ról (index of role relatedness). Proces oddzielenia od siebie różnych ról związanych z podróżowaniem opiera się na wyróżnieniu różnych cech podróżniczego doświadczenia. Pearce wyróżnia 20 zachowań związanych z podróżowaniem. Zalicza tu takie działania, jak: robienie zdjęć, wykorzystywanie tubylców, zwiedzanie słynnych miejsc, rozumienie tubylców, korzystanie z luksusów, uważną obserwację odwiedzanej społeczności, zainteresowanie środowiskiem, dostarczanie korzyści gospodarce, bycie całkowitym autsajderem (never really belongs), podejmowanie ryzyka, wyalienowanie z własnego społeczeństwa, zatrzymywanie się na bardzo krótko w jednym miejscu, trudności z dogadaniem się, próbowanie lokalnego jedzenia, zwiedzanie na własną rękę, dbanie o pozycję społeczną, szukanie sensu życia, szukanie przyjemności zmysłowych, utrzymywanie kontaktów z osobami z tego samego środowiska oraz kupowanie pamiątek.
Różne zachowania są mniej lub bardziej typowe dla poszczególnych kategorii podróżników. Robienie zdjęć jest typową czynnością turysty, ale ;est praktykowane także przez zagranicznego korespondenta, wczasowicza, odkrywcę i antropologa. Uważne obserwowanie społeczności odwiedzanej to przede wszystkim element podróży antropologicznej, ale obserwują ją także zagraniczni korespondenci, odkrywcy, misjonarze i ekolodzy

Gdy wyjeżdżamy, patrzymy na otoczenie z zainteresowaniem i ciekawością. Przemawia ono do nas w sposób, który doceniamy, lub przynajmniej oczekujemy, że tak będzie działało. Innymi słowy, spoglądamy na to, z czym się spotykamy. A to spojrzenie jest tak samo społecznie zorganizowane i usystematyzowane, jak spojrzenie w medycynie. Oczywiście, jest to inny ład, który nie ogranicza się do profesjonalnego ?podtrzymywania i usprawiedliwiania przez instytucję”. A jednak nawet w tej produkcji ?nie-niezbędnych” przyjemności mamy do czynienia z wieloma profesjonalnymi ekspertami, którzy pomagają tworzyć i rozwijać nasze spojrzenie jako turystów (Urry, 2002:1).
Turystyczny gazę to analiza wizualnej natury turystycznego doświadczenia. Wizualność turystyki nie oznacza, że ma ona czysto indywidualny charakter, wprost przeciwnie.
Natura turystycznej percepcji jest często zbiorowa i zależna od wielości społecznych dyskursów, organizowanych przez profesjonalistów, włączając w to fotografów, piszących podróżników, agentów biur podróży, tour operatorów, telewizyjnych prezenterów i kreatorów polityki turystycznej (Crawshaw, Urry, 1997:176).
Spojrzenie turystyczne pełni rozmaite funkcje. Strukturyzuje kontakt z obcym, oddziela od siebie różne typy przyjemności związane z różnym miejscem i czasem, określa, co jest wokół nas ?nadzwyczajne”.
[...] Natura percepcji wizualnej jest złożona. Nie widzimy rzeczy dosłownie. Zwłaszcza jako turyści widzimy obiekty konstytuowane poprzez znaki. Reprezentują one coś poza sobą. Kiedy patrzymy jako turyści, tym co widzimy, są rozmaite znaki lub turystyczne klisze. Niektóre z takich znaków funkcjonują jako metafory. Urocza angielska wioska może być interpretowana jako reprezentacja ciągłości i tradycji Anglii od wieków średnich do dzisiaj. Z kolei użycie słowa ?zabawa” (furi) w reklamie wakacji Club-Med jest metaforą seksu. Inne znaki, takie jak ?kochankowie w Paryżu”, funkcjonują jako metonimie (Urry, 2002:117).